Sağlıklı Hayat Merkezlerinin GZFT Analizi ile Değerlendirilmesi
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.18183632Anahtar Kelimeler:
Sağlıklı Hayat Merkezi, SWOT Analizi, Koruyucu Sağlık Hizmetleri, Sağlığın GeliştirilmesiÖzet
Amaç: Bu makale, Sağlıklı Hayat Merkezlerinin (SHM) birinci basamaktaki koruyucu sağlık hizmetlerindeki yerini SWOT analizi ile incelemeyi amaçlamaktadır. SHM’ lerin güçlü ve zayıf yönleri ile fırsat ve tehditleri ortaya konulmaktadır.
Yöntem: Çalışma, SHM’ lere ilişkin mevzuat, ulusal rehberler, politika belgeleri ve güncel literatüre dayalı kavramsal bir değerlendirme sunmaktadır. Literatür taraması, özellikle 2010 sonrası yayımlanmış çalışmaları kapsamaktadır. Bulgular, iç çevreyi tanımlayan güçlü ve zayıf yönler ile dış çevreyi tanımlayan fırsatlar ve tehditler başlıkları altında yapılandırılmaktadır.
Bulgular: Güçlü yönler arasında bütüncül hizmet sunumu, önleyici yaklaşım ve erken tanı, toplum temelli çalışma, birey merkezli ve katılımcı danışmanlık ile dezavantajlı gruplara erişimi artıran ücretsiz ve mahalle ölçekli yapı yer almaktadır. Aile Sağlığı Merkezi (ASM) ve Toplum Sağlığı Merkezi (TSM) ya da İlçe Sağlık Müdürlüğü (İSM) ile iş birliği, hizmet sürekliliğini ve kurumlar arası koordinasyonu güçlendirmektedir. Zayıf yönler, SHM bilinirliğinin düşüklüğünü, insan gücü ve branş dağılımındaki dengesizlikleri, görev tanımı belirsizliklerini, zaman baskısını, hizmet içi eğitimde süreksizliği, fiziksel ve teknolojik altyapı eksikliklerini, veri izleme ve kalite göstergelerindeki zayıflığı ve basamaklar arası entegrasyon sorunlarını içermektedir. Fırsatlar, koruyucu sağlık ve kronik hastalık politikalarının güçlenmesini, sağlıklı yaşam ve sürdürülebilir beslenmeye ilginin artmasını, yerel yönetimler ve paydaşlarla iş birliği olanaklarını, dijital sağlık teknolojileri ve sosyal medyanın kullanımını kapsamaktadır. Tehditler arasında koruyucu hizmetlerin bütçe ve politika kararlarında geri planda kalması, finansal belirsizlikler, sağlık insan gücünün dengesiz dağılımı, nicelik odaklı performans ölçümü, afet ve acil durumlara hazırlıktaki yetersizlik ve veri güvenliği riskleri bulunmaktadır.
Sonuç: Bulgular, SHM’ lerin koruyucu sağlık hizmetlerini güçlendirmede önemli bir potansiyel taşıdığını göstermektedir. Bu potansiyelin tam kullanılabilmesi için insan gücü planlamasını, altyapıyı, mevzuat ve finansman yapısını, entegrasyon ve afet hazırlığını güçlendiren bütüncül bir yaklaşım geliştirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Çalışma, politika yapıcılar ve uygulayıcılar için SHM’ lere yönelik stratejik planlama süreçlerine katkı sağlayabilecek bir çerçeve sunmaktadır.
Referanslar
World Health Organization. Framework on integrated, people-centred health services. Geneva: WHO; 2016. Available from: https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/wha69/a69_39-en.pdf
T.C. Sağlık Bakanlığı, Türkiye Halk Sağlığı Kurumu. Halk sağlığı merkezleri. Genelge No: 2016/5, Sayı: 49654233. 2016.
T.C. Sağlık Bakanlığı. Sağlıklı Hayat Merkezleri [Internet]. [t.y.]. Available from: https://shm.saglik.gov.tr/
T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Sağlıklı Hayat Merkezi mahal alanları ve malzeme ihtiyaç listesi rehberi. Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı; 2024.
T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü, Toplum Sağlığı Hizmetleri ve Eğitim Dairesi Başkanlığı. Sağlıklı Hayat Merkezi rehberi. 2025. Available from: https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/toplum-sagligi-hizmetleri-ve-egitim-db/Dokumanlar/Shm_Rehber_2025.pdf
Çoban B, Karakaya YE. Geleceği planlamada stratejik yönetim ve SWOT analizine kavramsal yaklaşımlar. e-Journal of New World Sciences Academy. 2010;5(4):342-352.
Türkmen F. Koruyucu sağlık hizmetlerinin sunumunda sosyal hizmet mesleğinin önemi. Sosyoekonomi. 2020;28(44):439-452. https://doi.org/10.17233/sosyoekonomi.2020.03.22
World Health Organization. People-centred health care: a policy framework. Geneva: WHO Press; 2007. Available from: https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/206971/9789290613176_eng.pdf
Ünüvar B, Acar F. Sağlıklı Hayat Merkezine başvuran hastaların tercih sebeplerinin araştırılması: Karaman örneği. Uluslararası Sağlık Yönetimi ve Stratejileri Araştırma Dergisi. 2020;6(2):317-327. https://dergipark.org.tr/tr/pub/usaysad/issue/56391/786786
T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Okul sağlığı [Internet]. [t.y.]. Available from: https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/okul-sagligi
T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Bakan Memişoğlu, Sağlıklı Hayat Akademisi’nin ilk dersinde 7000 vatandaşla buluştu [Internet]. [t.y.]. Available from: https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/haberler/bakan-memisoglu-saglikli-hayat-akademisinin-ilk-dersinde-7-bin-vatandasla-bulustu.html
Korucu KS, Yelsiz M, Eke E. Sağlık hizmetlerinde Sağlıklı Hayat Merkezleri farkındalığı üzerine bir araştırma: Isparta örneği. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi (ASEAD). 2023;10(3):523-544.
Öztürk YE, Söyler S. Birinci basamak sağlık hizmetlerinde yeni bir uygulama: Sağlıklı Hayat Merkezlerinde hizmet sunumu, yaşanan sorunlar ve çözüm önerileri. Ekonomi İşletme Siyaset ve Uluslararası İlişkiler Dergisi (JEBPIR). 2021;7(2):403-418.
Yıldırım HH, Yıldırım T, Bilir MK, Arı HO, İşlek E, Özatakan Y, Özkan O. Human resources for health in Turkey: current situation, challenges and solutions. Journal of Health Systems and Policies. 2020;2(2):182-195.
Teleş M. Birinci basamak sağlık hizmetlerinde çalışan sağlık personelinde iş stresinin işten ayrılma niyetine etkisi. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi. 2023;26(2):363-378. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2741031
Sünter M. Sağlık kurumlarında insan kaynakları yönetiminin önemi. 2018. Available from: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/738501
Kar A, Özer Ö. Türkiye’de sağlık hizmetleri altyapı kaynaklarının, hizmet kullanım düzeylerinin ve sağlık sonuçlarının bölgesel düzeyde karşılaştırılması. Dicle University Journal of Economics and Administrative Sciences. 2020;10(20):331-350.
Şimşek E. Birinci basamakta insan kaynaklarının güçlendirilmesi. SD Sağlık Düşüncesi ve Tıp Kültürü Dergisi. 2024;65:36-37.
Sezerol MA, Sakarya D. Sağlık hizmetlerinde basamaklar arası entegrasyon. SD Sağlık Düşüncesi ve Tıp Kültürü Dergisi. 2024;2024(1):43-47.
Sağlık Bakanlığı. Sağlıklı Yaşam ve Bağımlılıkla Mücadele Çalışma Grubu Raporu. Ankara: Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı; 2020. Available from: https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2020/04/SaglikliYasam_ve_BagimliliklaMucadeleCalismaGrubuSaglikliYasamAltCalismaGrubuRaporu.pdf
Egici MT. Ülkemizde koruyucu sağlık hizmetlerine bakış. SD Sağlık Düşüncesi ve Tıp Kültürü Dergisi. 2024;65:66-71.
Caner A, Turan B, Gürdal MY, ve ark. Türkiye'deki üniversite öğrencileri arasında sade ambalaj ve sağlık uyarılarına ilişkin algılar: anket tabanlı bir deney. BMC Public Health. 2023;23:779. https://doi.org/10.1186/s12889-023-15637-4
Ay P, Yasin Y, Elbek O, Guner M, Gezer T, Sonmez UP, Ceyhan M, Yildiz F, Dagli E. Will plain packaging of cigarettes achieve the expected? Perceptions among medical students. Tob Induc Dis. 2022 Oct 31;20:92. doi:10.18332/tid/154056. PMID:36381381; PMCID:PMC9619229.
Gogas Yavuz D, Akhtar O, Low K, Gras A, Gurser B, Yilmaz ES, Basse A. The economic impact of obesity in Turkey: a micro-costing analysis. Clinicoecon Outcomes Res. 2024 Mar 5;16:123-132. doi:10.2147/CEOR.S446560. PMID:38476579; PMCID:PMC10929251.
Ulgu MM, Laleci Erturkmen GB, Yuksel M, Namli T, Postacı Ş, Gencturk M, ve ark. A nationwide chronic disease management solution via clinical decision support services: software development and real-life implementation report. JMIR Med Inform. 2024 Jan 19;12:e49986. doi:10.2196/49986. PMID:38241077; PMCID:PMC10837759.
Trabzon S, İlhan P, Sert H, Sarıdaş A. COVID-19 pandemisi öncesi ve sırasında sağlıklı yaşam tarzı değişikliklerine yönelik kamuoyu ilgisi: Google Trendler analizi. Bilgi Araştırmaları Uluslararası Elektronik Dergi. 2023;28(2):70-85. https://doi.org/10.47989/394
Batrakoulis A, Keskin K, Çelik OB, Fatolahi S, Al-Mhanna SB, Dinizadeh F. Health and fitness trends in the post-COVID-19 era in Turkey: a cross-sectional study. Annals of Applied Sport Science. 2024;12(1). Available from: http://aassjournal.com/article-1-1271-en.html
Irgat Sİ, Bakırhan H, Bakırhan YE, ve ark. Türk yetişkinlerinde gıda seçim motivasyonlarının belirlenmesi: sürdürülebilir ve sağlıklı beslenme davranışı, ekolojik ayak izi farkındalığı ve gıda güvensizliği perspektifi. BMC Halk Sağlığı. 2024;24:3547. https://doi.org/10.1186/s12889-024-21091-7
Demir R, Kaya Odabaş R, Taşpınar A. Türkiye'de kadınların dijital medya kullanımı ve sağlık okuryazarlığı düzeyleri. Halk Sağlığında Sosyal Hizmet. 2024;39(2):199-209. https://doi.org/10.1080/19371918.2024.2322586
Erişen, MA (2024), Sağlık Okuryazarlığı ve Hasta Aktivasyonunun Sağlık Arama Davranışı Üzerindeki Etkisi: Türkiye'de Kesitsel Bir Çalışma. Sağlık Beklentileri, 27:e70052. https://doi.org/10.1111/hex.70052
Ergör G, Soysal A, Sözmen K, Ünal B, Uçku R, Kılıç B, ve ark. Balcova heart study: rationale and methodology of the Turkish cohort. Int J Public Health. 2012 Jun;57(3):535-542. doi:10.1007/s00038-011-0309-x. Epub 2011 Oct 11. PMID:21987028.
Önez Çetin Z. Türkiye'de sağlıklı kentler ve belediye yönetimleri: Denizli Büyükşehir Belediyesi örneği. Humanit Soc Sci Commun. 2024;11:1089. https://doi.org/10.1057/s41599-024-03591-4
Zhang Y, Xie YJ, Yang L, ve ark. Aşılama teşvikinde toplum temelli katılımcı araştırma (CBPR) yaklaşımları: bir kapsam incelemesi. Int J Equity Health. 2024;23:227. https://doi.org/10.1186/s12939-024-02278-1
Chen J, Wang Y. Social media use for health purposes: systematic review. J Med Internet Res. 2021;23(5):e17917. Available from: https://www.jmir.org/2021/5/e17917. doi:10.2196/17917
Ghahramani A, de Courten M, Prokofieva M. Sosyal medyanın farkındalık yaratmanın ötesinde sağlık gelişimindeki potansiyeli: bütünsel bir inceleme. BMC Public Health. 2022;22:2402. https://doi.org/10.1186/s12889-022-14885-0
Yip Y, Makmor-Bakry M, Chong W. Elements influencing user engagement in social media posts on lifestyle risk factors: systematic review. J Med Internet Res. 2024;26:e59742. https://doi.org/10.2196/59742
Vives N, Travier N, Farre A, Binefa G, Vidal C, Pérez Lacasta M, ve ark. Effectiveness and acceptability of targeted text message reminders in colorectal cancer screening: randomized controlled trial (M-TICS study). JMIR Public Health Surveill. 2024;10:e57959. https://doi.org/10.2196/57959
Jacques O, Noël A. The politics of public health investments. Soc Sci Med. 2022;309:115272. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2022.115272
Alba C, Zheng Z, Wadhera RK. Changes in health care access and preventive health screenings by race and ethnicity. JAMA Health Forum. 2024;5(2):e235058. https://doi.org/10.1001/jamahealthforum.2023.5058
Doğan A, Durukan Köse S. Oral health policy model for Turkey: how to deliver preventive services? Frontiers in Health Services. 2025;5:1513688. https://doi.org/10.3389/frhs.2025.1513688
TÜBİTAK. Türkiye’de sağlık hizmetlerinin durumu: SWOT analizi. Ankara: TÜBİTAK Yayınları; 2003.
Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi (ÖSYM). KPSS: Kamu Personel Seçme Sınavı – 2025 [Internet]. [erişim 19 Ağustos 2025]. Available from: https://www.osym.gov.tr/TR,32969/2025.html
Yılmaz TE. Sağlıkta afet yönetiminde aile hekimliği. Türkiye Aile Hekimleri Uzmanlık Derneği (TAHUD); 2021. Available from: https://www.tahud.org.tr/download/af4882d2-9f44-4916-9a94-686aeb10338e/SA%C4%9ELIKTA_AFET_Y%C3%96NET%C4%B0M%C4%B0NDE_A%C4%B0LE_HEK%C4%B0ML%C4%B0%C4%9E%C4%B0.pdf
Budak F, Arık M. Sağlık kurumlarında SWOT analizi. In: Budak F, Arık M, editors. Güncel gelişmeler ışığında sağlık yönetimi. 2023. p.61-75. Özgür Yayınları. https://doi.org/10.58830/ozgur.pub86.c492
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 HALK SAĞLIĞI ARAŞTIRMA VE UYGULAMALARI DERGİSİ
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
